Kombatanci na uchodźstwie

To opowieść o ludziach, którzy stworzyli nasze Koło nr 20. Skąd przybyli, dlaczego osiedlili się w Kanadzie i co tutaj zbudowali. W tej historii szczególne miejsce zajmuje nasz sztandar. Towarzyszył Kołu przez ponad sześćdziesiąt lat i do dziś przypomina nam o jego założycielach.

This is the story of the people who created our Branch 20: where they came from, why they settled in Canada, and what they built here. Our banner holds a special place in that story. It has accompanied the branch for more than sixty years and still reminds us of its founders.

Na sztandarze wyhaftowano cztery nazwy: Warszawa, Bitwa o Anglię, Monte Cassino i Falaise. Przypominają one o różnych wojennych losach polskich żołnierzy, którzy po zakończeniu wojny znaleźli się na emigracji. Choć walczyli na różnych frontach, po 1945 roku wielu z nich podzieliło podobny los.

Four names are embroidered on the banner: Warsaw, the Battle of Britain, Monte Cassino and Falaise. They recall the different wartime paths of the Polish soldiers who found themselves in exile once the war was over. They fought on different fronts, but after 1945 many of them shared a similar fate.

Wojna dobiegła końca, ale Polska znalazła się pod władzą komunistyczną. Dla wielu polskich żołnierzy powrót do ojczyzny nie wchodził w grę. Do Kanady przyjęto ponad cztery i pół tysiąca polskich weteranów do pracy w rolnictwie. Przybywali też kolejni emigranci. Ludzie, którzy jeszcze niedawno służyli w wojsku, pracowali teraz na farmach, w lasach i fabrykach. Musieli zaczynać życie od nowa.

The war was over, but Poland was under communist rule. For many Polish soldiers, going home was out of the question. Canada admitted more than 4,500 Polish veterans as farm workers, and other emigrants followed. Men who had only just been soldiers now worked on farms, in forests and in factories, starting life over.

Z czasem wielu osiedliło się w Toronto. Pracowali, zakładali rodziny i razem z innymi polskimi emigrantami organizowali życie swojej społeczności. W Stowarzyszeniu Polskich Kombatantów mogli spotykać dawnych towarzyszy, pomagać sobie nawzajem i utrzymywać więź z Polską, którą pozostawili za sobą. Na tym zdjęciu widzimy członków polskiej społeczności 11 listopada 1952 roku. Maszerują od kościoła św. Stanisława pod ratusz Toronto, gdzie złożą wieńce z okazji Święta Niepodległości.

In time many settled in Toronto, where they worked, raised families and built a community. In the Polish Combatants’ Association they met old comrades, helped one another and kept their bond with Poland. Here, on 11 November 1952, they march from St. Stanislaus Church to City Hall to lay wreaths for Independence Day.

Na filmie widać poczty sztandarowe innych organizacji. Koło nr 20 nie miało jeszcze własnego sztandaru. Otrzymało go rok później, 27 listopada 1965 roku. Uroczystość poświęcenia odbyła się w kościele św. Stanisława. Był to jedenasty sztandar SPK w Kanadzie. Dla Koła, które zdążyło już na dobre zakorzenić się w Toronto, był to ważny moment w jego historii.

The film shows the colour parties of other organizations. Branch 20 did not yet have a banner of its own. It received one a year later, on 27 November 1965, consecrated at St. Stanislaus Church: the eleventh SPK banner in Canada. For a branch by then firmly rooted in Toronto, it was an important moment in its history.

Sztandar zaprojektował kolega Alfred Birkenmajer, najstarszy kombatant naszego Koła. Był żołnierzem I Brygady Legionów i należał jeszcze do pokolenia, które walczyło o niepodległość Polski w 1918 roku. W SPK spotykali się więc weterani różnych pokoleń, których łączyły podobne doświadczenia i przekonania.

The banner was designed by Alfred Birkenmajer, the branch’s oldest veteran. A soldier of the First Brigade of the Polish Legions, he belonged to the generation that fought for Poland’s independence in 1918. In the SPK, veterans of different generations met, joined by similar experiences and convictions.

W ufundowanie sztandaru włączyła się szersza Polonia kanadyjska. Rodzicami chrzestnymi zostali przedstawiciele polskiej społeczności, a ofiarodawcy ufundowali 28 złotych i 30 srebrnych gwoździ. Uroczystość zgromadziła nie tylko kombatantów, ale również kobiety i mężczyzn, którzy razem z nimi tworzyli polskie życie w Toronto.

The wider Polish community in Canada joined in funding the banner. Its godparents were representatives of that community, and donors gave 28 gold and 30 silver commemorative nails. The ceremony brought together not only veterans, but also the women and men who built Polish life in Toronto alongside them.

Podczas uroczystości Wierzbicki przekazał sztandar pierwszemu chorążemu, koledze Stefanowi Falkowskiemu, żołnierzowi 3. Dywizji Strzelców Karpackich, dwukrotnie odznaczonemu Krzyżem Walecznych. Falkowski uklęknął i zgodnie z tradycją ucałował sztandar. W pierwszym poczcie stanął również przedstawiciel Koła Młodych. Już wtedy uczestniczyło w życiu organizacji pokolenie, które miało kiedyś przejąć po kombatantach ich pracę.

During the ceremony Wierzbicki handed the banner to its first standard-bearer, Stefan Falkowski, a soldier of the 3rd Carpathian Rifle Division, twice awarded the Cross of Valour. Falkowski knelt and, as tradition requires, kissed the banner. A member of the youth circle also stood in the first colour party: the generation that would one day take over the veterans’ work.

Przez kolejne dziesięciolecia sztandar towarzyszył Kołu podczas obchodów rocznicowych i uroczystości polonijnych. Widzimy go między innymi na spotkaniu z byłym premierem Kanady Johnem Diefenbakerem, a obok poczty sztandarowe podczas uroczystości przy pomniku katyńskim w Toronto. Dla członków SPK pamięć o Polsce i o poległych towarzyszach pozostawała ważną częścią działalności Koła.

For decades the banner accompanied the branch at anniversaries and Polish community events. We see it here at a meeting with former Prime Minister John Diefenbaker, and beside it colour parties at the Katyń monument in Toronto. Remembering Poland and fallen comrades remained an important part of the branch’s work.

Ale działalność SPK nie ograniczała się do uroczystości. Równie ważny był sam Dom Kombatanta: miejsce spotkań, zebrań i codziennego życia polskiej społeczności. W 1973 roku otwarto obecny budynek, w miejscu starej siedziby. Dziesięć lat później, w 1983 roku, odbył się tutaj Walny Zjazd SPK. Na tym zdjęciu widzimy delegatów w sali Domu Kombatanta.

But the SPK was more than ceremonies. Just as important was the Combatants’ House itself: a place for meetings, gatherings and the daily life of the Polish community. The present building opened in 1973 on the site of the old one. Ten years later, in 1983, the SPK General Convention met here, in the hall of the Combatants’ House.

Ostatnie wersy wiersza mówią o pochyleniu sztandaru na znak hołdu poległym. Podczas poświęcenia sztandaru w 1965 roku kapelan SPK, ksiądz Edwin Malak, mówił o znaczeniu trzech liter, które nosi on do dziś. W tych trzech słowach zawiera się wiele z tego, co przez osiemdziesiąt lat łączyło członków naszego Stowarzyszenia.

The poem’s last lines speak of dipping the banner in salute to the fallen. At its consecration in 1965, SPK chaplain Fr. Edwin Malak spoke of the three letters it bears. Those words hold much of what has bound our members for eighty years.